دیداربینی

بانگاهی به تاریخ اسلام هرفرد مسلمانی اذعان میکندکه اسلام بامسجد ارتباطی ناگسستنی دارد ومسجد نه تنهاسمبل اسلام بلکه میقات وموقف اسلام است.یعنی بامسجداسلام راو بااسلام مسجدرامعرفی می کنیم مصداق بارز انهم ساخت مسجد النبی درمدینه دربدو ورود پیامبراکرم است.

مسجدتنها برای نمازخواندن نبوداگرچه نماز یک عمل عبادی سیاسی بود که نظم اسلامی رادرقالب حضورجمعی وتاریخی متبلورمیکرد.به عبارتی درمسجد وهنگام نماز شاهد روح تاریخی یک امت بوده وهستیم.ازاینحابود که پیامبراکرم سفارش به حضورمومنین درنمازصبح میکردند وکسانیکه نمازصبح درمسجدحاضرنمی شدندهم طراز منافقین خوانده می شدند.

مسجد در عصرپیامبر عامل تمدن اسلامی بود.مسجد محور تمام فعالیتهای سیاسی،عبادی،اجتماعی،فرهنگی،اقتصادی ،نظامی-امنیتی وعلمی بوددر مسجد رسم براین بود که عده ای گوشه ای نماز میخواندندوبرخی در گوشه ای دیگربحث علمی،عده ای تصمیمات سیاسی در گوشه ای همچنانکه ذکرشد فعالیتهای دیگر.و پیامبراکرم درجلسات علمی خود درمسجد به صورت حلقه مینشستند تا کسی بردیگری برتری نداشته باشد

این روال رامیتوان تا پیروزی انقلاب اسلامی پی گرفت.چنانکه عباس میلانی هم به نقش تاریخی مساجد و مدیریت نیروی انسانی توسط روحانیت مبارز درمساجد درتحقق انقلاب اسلامی

اشاره کرده.نقش سنتی مساجد با ظهور تشکلها ومجموعه های به اصطلاح مردم نهاددر دهه هفتاد کمرنگ شدوظهور تکایا وگروه های خودبنیاد بی نسبت به ریشه های تاریخی درحوزه مداحی شدت گرفت.چنانکه حاج صادق اهنگران دربرنامه بیتعارف تلوزیونی درتاریخ96/06/31به حضور جریانات انحرافی و سازمانهای جاسوسی درانحراف وتحریفات در مجموعه های مذهبی خبر داد.

ساختارمدرن درغرب به دلیل فاقد بودن ساختارهای اجتماعی که دراسلام بران تاکیدداشته ووجود داشته-مثل مسجد-و ساختارهایی که پیشینه تاریخی در فرهنگ ایرانی داشته اند-مثل زورخانه،حمام وقهوه خانه- به تولید ساختارهایی پرداخت که نیازداشت والبته فردگرایی نیزنقش مهمی درظهوربرخی ساختارهاداشت که دراینجامجال پرداختن به ان نیست.به موضوع خودمان میپردازیم.ورودموج غربی و تفکر توسعه محورکه به شکل غیرقابل تصوری به هضم فرهنگ ایرانی واستحاله ساختارهای ما دردوران پساجنگ ودراصطلاح سازندگی رخ داد شاهد کم رنگ شدن ونهایتا کژ کارکردی ساختارها وحذف انهاخواهیم بود.این چنین ظرفیت عظیم تاریخی و گنجینه فربه فرهنگی دربرابرامواج مدرنیسم چون کوه یخی ذوب شد.

به تعبیرجاویدیکی از محققین آیینی  ایین ها درایران بیش از 10هزارنوع عزاداری وجود داشته که در سه دهه اخیر فاقد کارکرد محتوایی شده وتنها ازان فرم ماندهمساجد با ظهور انقلاب اسلامی درابعادی توانسته منتج به رخدادهای میمونی شود اماازانجاکه سرعت مدرنیسم درایران درقالب برنامه های توسعه بی توجه به مبانی بومی وزیستواره وطنی بوده تاحدودی میتوان بسط مدرنیسم رادرساحتی لجام گسیخته در ساحت زندگی فردی واجتماعی قوم ایرانی دید به نحوی که منجربه تغییررسم زندگی شده ومساجد نیز باید باتوجه به انچه گفته شد مورد توجه قرارگیرند.کانون مساجد از نقاط عطف تاریخ انقلاب است.

اماچنانکه اشارت رفت بایدازهمه ظرفیتهای تاریخی مساجداستفاده کرد واین ظرفیت تاریخی رانادیده نگرفت و به ان به عنوان واپس گرایی نگاه نکرد.درقبل ازانقلاب مساجد محل گلریزان بودند و باید کارکرد تاریخی مساجد را درمسیراصیل حرکت اسلامی قراردادوازریل تمدن مهدوی خارج نکرد.

ماچنانکه اشارت رفت بایدازهمه ظرفیتهای تاریخی مساجداستفاده کرد واین ظرفیت تاریخی رانادیده نگرفت و به ان به عنوان واپس گرایی نگاه نکرد.درقبل ازانقلاب مساجد محل گلریزان بودند و باید کارکرد تاریخی مساجد را درمسیراصیل حرکت اسلامی قراردادوازریل تمدن مهدوی خارج نکرد.

مسجد درطول تاریخ چنان ازاهمیت برخورداربوده که علاوه برکارکرد محتوایی ومذکور ازجهت جغرافیایی ومعماری نیز مورد توجه قرار گرفته. و یکی از دستاوردهای تمدنی در عالم اسلام وتمدن ایرانی همین اشکال مختلف مساجد و زیباشناسی مساجد بوده که مورد توجه شرق شناسان قرار گرفته است.دراینحا شاید بی وجه نباشد که به مسجد جامع های شهر اشاره شود ویا نقاطی که در شهر مساجد ساخته میشدند.چنانکه مسجد جامع ها در مرکز شهر ووسط بازاربوده اند.این مسئله درایران بسیار دیده شده ومساجدی چون مسجد شیخ لطف ا...دراصفهان ومسجد جامعه گرگان دراین زمره اند.

زیباشناسی مساجد اسلامی ومعماری مساجدها خودمسئله است که میتواند به عنوان یک تحقیق مورد بررسی جداگانه قرابگیرد از موضوع ما خارج است ونیازمند توجه ای است ویژه اما خالی از لطف نیست به مساجد مهم در تاریخ اسلام وومعماری اسلامی ایرانی وحتی تحولات سیاسی معاصراشاره شود.

مسجدالنبی،مسجدکوفه،مسجدسهله از منظر نقش مهم تاریخی درتحولات سیاسی،عبادی و....،ومسجدقرطبه،مسجدتاج محل،مسجد شیخ لطف ا...،مسجد در زیباشناسی ومعماری ومساجدی چون مسجد گوهرشاد،جمکران،درتحولات معاصر....البته بیشک ممکن است نام مساجدی در وجوه مختلف ازاین صاحب قلم پنهان مانده باشد که منکران نیستیم.باتوجه این مقدمه نسبتاطولانی که تلاش شد باماهیت وغایت مسجد ونقش ان درتاریخ اسلام و تمدن اسلامی ایرانی ی تبیین شودو ازابعادمختلف به چیزشناسی مسجد پرداخته شود جادارد به بعدکوچکتر ووجود مساجد درشهر جلین اشاره کنیم.

درشهرجلین استان گلستان 5 کیلو متری شهرگرگان حدود نه مسجد وجود دارد.یک مسجد جامع وشش مسجد که پنج مسجد درمرکز شهر ومتعلق به محلات معروف جلین ویکی برای مسافران که خانواده خیرحاج عبداله پایین محلی جنب جاده ساخته اندوسه مسجد درمحله حسن اباد که متعلق به برادران سیستانی وبلوچ می باشد.قدیمی ترین مسجد در جلین همان مسجدی است که اکنون به مسجد پایین محلی ها موسوم است ودر نزدیکی حمام عمومی و امام زاده محسوب می شود.به عبارتی شاهد سه ساختارونهاداجتماعی مهم دریک منطقه خاص ونزدیک بهم هستیم که خود فرصتی مبسوط وجداجهت بررسی میطلبد.

مساجد درروستاها وضعیت متفاوت تری نسبت به مساجد در شهر های بزرگتر دارند که درادامه درحدوسع  به ان اشاره میشود.برگزاری مراسمات شهادت ائمه وایام مهم دینی به خصوص محرم،ماه مبارک رمضان،عرفه،فاطمیه،و ایام تولدومیلادبزرگان دینی،برگزاری مراسم فوت،اطعام،نهاریاشام به مناسبت عروسی وبرخی مراسمهای شخصی(که این متاسفانه درسالهای اخیربنابردلایلی منتفی شدوزمینه برای تغییرسبک. زندگی حتی مهیاگردید)

وکارکردهایی که پیشتر به عنوان نقش مسجد در تاریخ اسلام وتمدن نام برده شد.از گلریزان برای مسایل عام المنفعه(مسجدوبیمارستان ومدرسه و...)تانمازجماعت واعتکاف وبرگزاری جلسات مهم بین هیات امنای مساجدیابزرگان شهر دررابطه با مسجد،مسایل مهم شهر،ومناسبتهای مهم،برگزاری کلاس قران خوانی، و مباحث کشاورزی وجلسات بسیج وحتی راه اندازی کتابخانه درمسجد که ازچنددهه قبل به عنوان مثال درمسجد تازیکیهابوده است.

البته یک نکته دراینجاخالی ازلطف نیست وان وقف زمین برای حسینیه،فاطمیه،زینبیه،بیت الزهراءو برخی تکایاهست که بعضادرصورت پربودن مساجددربرخی ایام برخی مراسمات درانهابرگزار میشود که باید به فال نیک گرفت.تجلی وحدت و روح جمعی مردم ایران رامیتوان درایام محرم دیدواین رامیتوان درباب جهان اسلام وحتی جامعه جهانی نیز شمولیت داد انجاکه همه برای امام حسین اشک میریزندوسینه میزنند ومینوییندو هنرمندان اثرهنری خلق میکنندو فقرابرسفره اش مینشینندوثروتمندان اطعام میدهند و جهان به تماشای بزرگترین راه پیمایی عالم می ایستند!انجاکه حدود20میلیون انسان در یک راه پیمایی شعار لبیک یاحسین راسرمیدهندوانتظارمنتقم عاشورا رافریادمیزنند 

دراین ایام مساجدجلین سیاه پوش میشوندوهیات امنای مساجد برنامه ریزی برای برگزاری مراسم مینمایند وباحضور بسیج و بزرگان شهر درشبها وروزهای تاسوعاوعاشورابرنامه های بزرگ ومشترک برگزار مینمایند.اما انچه در مساجدهامیگذرد عبارتست از برگزاری نمازجماعت،سخنرانی روحانی مسجد،صرف شام،سینه زنی،ونهایتا صرف چای وشکل گیری جمعیتهای چندنفری که هرکدام دریک موضوع به گفتگو میپردازند.اینجاست که هرادمی به این روایت متوجه میشود که اگربزرگان دینی سفارش به مسجدرفتن کردند ویابودن درمسجدراجزو سپری شدن عمر به حساب نیاوردند حکمتش رادریافت.

درمسجد حریمهاوحرمتها حفظ میشود.مگرنه انکه اولین مسجد خانه خداست که مردم درصورت مستطیع شدن ملزم به انجام واجبات ان هستند?مسجد جایی است که اگر حق ان راادانکنی برطبق برخی روایات درروز محشر ازانسان به درگاه الهی شکایت خواهد کرد.مسجد جایی است که حتی اشیا ان ونحوه چیدمان چیزهادران شکل لاهوتی میگیرد وانسان باخیره شدن به محراب خلا حاصل ازحیرت ممدوح راتجربه میکند(البته دراینجاقصدنداریم به تفسیر شوان وحکمای مکتب خالده درباب هنردینی وهنراسلامی درحوزه معماری ومسجدوزیباشناسی مناره ومحراب ومنبر بپردازیم) و به حضور در می یابد که مسجد همانجابودکه پیامبراکرم عروج کردوبه معراج رفت.

ودر چنین فضای تاریخی عده ای اگاهانه یا ناآگاهانه به طور سیستماتیک درصدد ایجاد گسست بخشی از نظام اجتماعی از مسجدهاهستند که عمدتاازنسل جدیدمحسوب میشوند.این حرکت منتج به خالی شدن مساجددرایام محرم وایجاد موازی کاری میشود.جالب اینجااست که عمده این افراد سبقه مذهبی هم دارند وبعضاباحمایت برخی بزرگان هم مواجه هستند.اینجاست که این خطرتاریخی توسط بزرگان درسطح کشور ومنطفه راباید به درستی شنیدو توجه کرد.

آیت ا..ناصرمکارم شیرازی ازمراجع تقلید شیعی هم واکنش نشان داد ودرتاربخ 96/07/02ازرادیو بخشی از دیدگاه های ایشان منعکس شد.رهبری انقلاب نیز که هم مرجعیت دینی وهم سیاسی محسوب میشوند به عنوان فصل الخطاب وحسن ختام چندین بار اشاره کرده اند که از اصول عدول نشود وبدعت وانحراف راه پیدانکند.

بایدتوجه کردوقتی در تاریخ اسلام وعهد رسول ا...وبه دستور ایشان مسجدموسوم به ضرار را تخریب کردند طبیعتا دربرابر بدعتها وانحرافات توسط هرکسی ودرقالب هرپوششی باید اقدامات لازم رابه عمل اوردتامباداخدای ناکرده این تصور در ذهنیت اجتماعی به وجودبیایید که روحانیت درتعطیلات تاریخی به سرمیبردونسبت به بدعتهای به وجودامده درشهر بی اطلاع یا بیتفاوت است.باید متذکراین نکته بود گاه یک تصمیم جمعی در تاریخ منجربه گسست فرهنگی وگسیختگی تاریخی میشود وصاحب این قلم درمقاله جلین ،انتخابات شورا و گسیختگی اجتماعی به ریزشهای اجتماعی و نحیف شدن سرمایه اجتماعی اشاره کرد.باامیدبه اینکه متولیان مساجدبابرنامه ریزی بیشتر به جذب جوانان ومجموعه های فرهنگی دینی بااولویت قراردادن مسجد به برنامه ریزی فرهنگی بپردازند.